Antioxidanten als voedingssupplement: is het nodig of is voeding voldoende?

Wat zijn antioxidanten?

Antioxidanten is een verzamelnaam voor verschillende stoffen die vrije radicalen kunnen neutraliseren. Vrije radicalen zijn instabiele moleculen die schade kunnen aanrichten aan cellen, eiwitten en DNA. Ze ontstaan van nature in het lichaam tijdens de normale stofwisseling, maar ook bij bijvoorbeeld lichamelijke inspanning, infecties, roken, luchtvervuiling en blootstelling aan UV-straling.

Antioxidanten kunnen worden onderverdeeld in verschillende groepen, waaronder:

• Vitamines, zoals vitamine C en vitamine E
• Mineralen, zoals selenium en zink, die deel uitmaken van antioxidatieve enzymen in het lichaam
• Plantaardige stoffen, zoals polyfenolen en carotenoïden (bijvoorbeeld bètacaroteen en lycopeen)

Samen helpen deze stoffen om een balans te behouden tussen vrije radicalen en het afweersysteem van het lichaam.

Oxidatieve stress en vrije radicalen. Wat betekent dat?

Vrije radicalen worden voortdurend aangemaakt in het lichaam en hebben ook belangrijke functies. Ze spelen bijvoorbeeld een rol in het immuunsysteem en als signaalstoffen in verschillende biologische processen. Wanneer de hoeveelheid vrije radicalen groter wordt dan wat het lichaam kan neutraliseren, ontstaat oxidatieve stress. Dat is een biochemische disbalans waarbij het antioxidatieve afweersysteem tekortschiet.

Hierdoor neemt het risico toe dat vrije radicalen reageren met bouwstenen van cellen. Dat kan invloed hebben op celmembranen, eiwitten en DNA. Langdurige oxidatieve stress kan bijdragen aan ontstekingen en het risico verhogen op bepaalde aandoeningen, zoals kanker, hart en vaatziekten, diabetes, neurodegeneratieve aandoeningen zoals Alzheimer en Parkinson, en nierziekten.

Hoe neutraliseren antioxidanten vrije radicalen?

Vrije radicalen zijn instabiel omdat ze een elektron missen in hun buitenste schil. Elektronen komen normaal gesproken in paren voor. Als een molecuul een ongepaard elektron heeft, wordt het chemisch reactief. Om stabieler te worden, reageert een vrije radicaal daarom gemakkelijk met andere moleculen en kan het daar een elektron van afnemen. Die andere moleculen kunnen daardoor zelf ook reactief worden, wat een kettingreactie op gang kan brengen.

Antioxidanten kunnen dit proces doorbreken. Ze kunnen een elektron afstaan zonder zelf sterk reactief te worden. Daardoor wordt de vrije radicaal gestabiliseerd en vermindert het risico op verdere reacties. Zo helpen antioxidanten oxidatieve processen te remmen en de structuur en functie van cellen te beschermen.

Supplementen met antioxidanten: wat laat onderzoek zien?

Antioxidanten worden al lange tijd in verband gebracht met gezondheid, onder andere omdat ze oxidatieve processen in het lichaam kunnen verminderen. Daardoor is het idee ontstaan dat antioxidanten in tabletvorm extra bescherming zouden bieden. Onderzoek laat echter iets anders zien.

In een bekende studie onder 29.133 rokende mannen kregen deelnemers vitamine E, bètacaroteen, een combinatie van beide of een placebo. De onderzoekers wilden weten of antioxidantensupplementen het risico op longkanker konden verlagen. Er werd echter geen beschermend effect gevonden. In de groep die bètacaroteen kreeg, kwamen juist meer gevallen van longkanker voor. Dat deel van het onderzoek werd daarom voortijdig stopgezet.

Vergelijkbare resultaten zijn gevonden in andere grote studies. Supplementen met vitamine E en selenium lieten bijvoorbeeld geen duidelijk preventief effect zien tegen kanker. Integendeel, vitamine E in supplementvorm werd in verband gebracht met een verhoogd risico op prostaatkanker, terwijl selenium geen beschermend effect gaf.

Een mogelijke verklaring is dat vrije radicalen ook een natuurlijke remmende werking kunnen hebben op kankercellen. Kankercellen produceren vaak veel vrije radicalen, wat hun groei en verspreiding kan belemmeren. Wanneer grote hoeveelheden antioxidanten via supplementen worden ingenomen, kan deze remming verminderen en kunnen kankercellen juist makkelijker groeien. Onderzoek laat ook zien dat antioxidanten de bloedtoevoer naar tumoren kunnen vergroten door de vorming van nieuwe bloedvaten te stimuleren. Dat geeft de tumor meer zuurstof en voedingsstoffen en kan zowel de groei als uitzaaiing versnellen. Er is daarom geen bewijs dat antioxidanten in supplementvorm beschermen tegen kanker. In sommige gevallen kunnen ze het risico zelfs verhogen.

Voeding rijk aan voedingsstoffen: de beste bescherming voor je lichaam

Langdurige bevolkingsstudies laten vaak zien dat mensen die veel fruit, groenten, volkorenproducten en peulvruchten eten gezonder zijn en een lager risico hebben op verschillende aandoeningen. Die bescherming komt waarschijnlijk niet door één enkele antioxidant, maar door het geheel van voedingsstoffen in voeding.

Wanneer antioxidanten via voeding worden ingenomen, krijg je ze in relatief lage doseringen binnen en in combinatie met andere stoffen die samen kunnen werken. Antioxidanten in voeding lijken bovendien vaak indirect te werken, door het eigen afweersysteem van het lichaam en enzymen die oxidatieve stress verwerken te stimuleren.

Supplementen werken anders. Ze bevatten meestal één of enkele antioxidanten in geconcentreerde vorm en in veel hogere doseringen dan je normaal via voeding binnenkrijgt. Hierdoor kan de balans tussen vrije radicalen en antioxidanten verstoord raken en de natuurlijke rol van vrije radicalen als signaalstoffen worden beïnvloed. Dat verklaart waarom supplementen niet dezelfde positieve effecten hebben als voeding en soms zelfs ongeschikt kunnen zijn.

Wat is het verschil tussen supplementen met antioxidanten en gewone vitamine- en mineralensupplementen?

Supplementen met antioxidanten verschillen van gewone vitamine- en mineralensupplementen in doel en dosering. Antioxidantensupplementen worden vaak gepromoot als extra bescherming tegen ziekte of veroudering en bevatten soms zeer hoge hoeveelheden van afzonderlijke stoffen, zoals vitamine E, vitamine C of bètacaroteen. Deze doseringen liggen vaak ver boven wat je normaal via voeding binnenkrijgt.

Gewone vitamine- en mineralensupplementen worden vooral gebruikt om tekorten te voorkomen of te behandelen, bijvoorbeeld bij een eenzijdig voedingspatroon, bepaalde aandoeningen of een verhoogde behoefte. De doseringen liggen dan meestal rond de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid en zijn afgestemd op het ondersteunen van normale lichaamsprocessen. Bij een vastgesteld of vermoed tekort kunnen dergelijke supplementen zinvol zijn, terwijl antioxidantensupplementen over het algemeen niet dezelfde functie vervullen. Het preventief innemen van antioxidantensupplementen heeft geen aantoonbare gezondheidsvoordelen en kan in sommige gevallen zelfs ongeschikt zijn.

Samenvatting

Antioxidanten, zoals vitamine C, vitamine E en selenium, worden soms gezien als bescherming tegen vrije radicalen en kunnen helpen om celschade te voorkomen of te vertragen. Ze neutraliseren vrije radicalen en kunnen helpen bij het reguleren van hun hoeveelheid in het lichaam. Onderzoek heeft echter geen voordelen aangetoond van antioxidanten in supplementvorm.

Het lichaam heeft antioxidanten nodig in passende hoeveelheden, maar is niet afgestemd op hoge doseringen via supplementen. Die kunnen in sommige gevallen zelfs schadelijk zijn en het risico op bijvoorbeeld kanker verhogen. Meer is niet altijd beter. De beste manier om voldoende antioxidanten binnen te krijgen, is via een voedingspatroon met veel fruit, groenten en andere voedingsmiddelen die rijk zijn aan belangrijke vitaminen, mineralen en vezels – stoffen die het lichaam op een natuurlijke manier kan opnemen en benutten.

‍