Ik heb alles geprobeerd – waarom val ik niet af?

Waarom is het zo moeilijk om af te vallen?

Er zijn verschillende redenen waarom gewichtsverlies moeilijk kan zijn. Obesitas wordt beschouwd als een complexe, chronische aandoening waarbij genetica, omgeving en hormonale factoren op elkaar inwerken. Wanneer de calorie-inname afneemt, worden de energiebesparende mechanismen van het lichaam geactiveerd, wat kan leiden tot een lager energieverbruik en meer honger.

Deze zogenaamde metabole aanpassingen kunnen het moeilijker maken om op de lange termijn een calorietekort aan te houden. Daarom zijn veranderingen in leefstijl soms niet voldoende en kan extra ondersteuning nodig zijn om duurzaam gewichtsverlies te bereiken.

Het "set point" van het lichaam: waarom gewichtsverlies vaak stagneert

Het lichaam heeft mechanismen die helpen het lichaamsgewicht in de loop van de tijd te reguleren en te stabiliseren, ook wel beschreven als een "set point". Deze worden beïnvloed door onder andere genetica, hormonen en omgevingsfactoren.

Bij gewichtsverlies treden fysiologische aanpassingen op die verder gewichtsverlies kunnen tegenwerken, zoals een lager energieverbruik en een grotere eetlust. Dit kan ertoe bijdragen dat het gewichtsverlies afneemt of na verloop van tijd stopt.

Tegelijkertijd past de basale stofwisseling zich aan aan een lager lichaamsgewicht en kunnen spontane bewegingen in het dagelijks leven (NEAT) afnemen, wat het totale energieverbruik verder beïnvloedt.

Hormonen die het gewicht beïnvloeden

Hormonen spelen een centrale rol bij de regulatie van het lichaamsgewicht, onder andere door de eetlust, voedselkeuze, het energieverbruik en de vetopslag te beïnvloeden. Ze fungeren als chemische signaalstoffen die de energiebalans van het lichaam coördineren.

Een belangrijk hormoon is ghreline, dat voornamelijk in de maag wordt geproduceerd en hongersignalen naar de hersenen stuurt. Bij gewichtsverlies kunnen de ghrelinespiegels stijgen, wat kan bijdragen aan een grotere eetlust. Tegelijkertijd dalen de spiegels van leptine, een hormoon uit het vetweefsel dat verzadiging signaleert, wat de eetlustregulatie verder kan beïnvloeden.

Bij obesitas is er vaak sprake van een verminderde gevoeligheid voor leptine (leptineresistentie), wat kan bijdragen aan een verslechterde verzadigingssignalering.

Ook hormonale aandoeningen zoals schildklierafwijkingen en PCOS kunnen het gewicht beïnvloeden.

Stress en slaapgebrek hebben eveneens invloed op het hormoonsysteem. Verhoogde cortisolspiegels kunnen bijdragen aan een grotere eetlust en een veranderde vetverdeling, wat gewichtsverlies moeilijker kan maken.

Waarom sporten niet altijd genoeg is

Lichamelijke activiteit heeft veel positieve effecten op de gezondheid en draagt bij aan een hoger energieverbruik en een verbeterde lichaamssamenstelling. Sporten op zich leidt vaak tot minder gewichtsverlies dan velen verwachten, hoewel de gezondheidseffecten aanzienlijk zijn.

Een verklaring hiervoor is dat het lichaam het verhoogde energieverbruik gedeeltelijk kan compenseren, bijvoorbeeld door een grotere eetlust of minder spontane activiteit gedurende de rest van de dag. Dit kan het moeilijker maken om een blijvend calorietekort te bereiken.

Tegelijkertijd is beweging een belangrijk onderdeel van de behandeling. Vooral krachttraining helpt om spiermassa te behouden bij gewichtsverlies, wat van belang is voor het basale energieverbruik en om het gewicht op de lange termijn vast te houden.

Is het mijn schuld dat ik niet ben afgevallen? Ik heb grote en kleine veranderingen geprobeerd

Nee, afvallen en op gewicht blijven is niet alleen een kwestie van wilskracht of discipline. Onderzoek toont aan dat lichaamsgewicht wordt beïnvloed door een combinatie van genetische, biologische en omgevingsfactoren. Erfelijkheid wordt geschat een aanzienlijk deel van de variatie in lichaamsgewicht te verklaren en kan bijvoorbeeld de eetlust, het energieverbruik en de vetverdeling beïnvloeden.

Tegelijkertijd leven veel mensen in een omgeving waarin energierijk voedsel gemakkelijk beschikbaar is en lichaamsbeweging niet altijd een natuurlijk onderdeel van het dagelijks leven is. Het verklaren van gewicht door enkel een gebrek aan discipline is daarom een te simplistisch beeld.

Obesitas wordt tegenwoordig beschouwd als een chronische aandoening, en voor velen kan een medische behandeling een relevante aanvulling zijn op leefstijlmaatregelen om af te vallen en op gewicht te blijven.

Wanneer kan medische hulp een optie zijn?

Een medische behandeling voor gewichtsverlies kan een optie zijn voor mensen met een BMI ≥30, of ≥27 in combinatie met ten minste één gewichtsgerelateerde comorbiditeit zoals hypertensie of slaapapneu.

Bij onvoldoende effect van leefstijlmaatregelen kunnen medicijnen die de eetlust- en verzadigingssignalen van het lichaam beïnvloeden, bijvoorbeeld via GLP-1- of GLP-1/GIP-receptoragonisten, worden overwogen. Deze behandelingen kunnen bijdragen aan een lagere energie-inname door verhoogde verzadiging en verminderde eetlust.

De keuze voor een behandeling moet altijd gebaseerd zijn op een individuele medische beoordeling, waarbij effectiviteit, verdraagbaarheid en de omstandigheden van de patiënt worden meegewogen. In veel gevallen kan een multidisciplinaire aanpak daarom bijdragen aan een duurzamer behandelresultaat om af te vallen.

Wat kun je in de toekomst doen?

Om duurzaam gewichtsverlies te bevorderen, is het belangrijk om je te concentreren op levensgewoonten voor de lange termijn, zoals een voedzaam voedingspatroon, regelmatige lichaamsbeweging, voldoende slaap en herstel.

Een voldoende inname van eiwitten en vezels kan bijdragen aan een grotere verzadiging en het behoud van spiermassa tijdens het afvallen. Slaap en stressmanagement zijn ook centrale factoren, omdat ze de eetlustregulatie en energiebalans kunnen beïnvloeden.

Het is ook belangrijk om strategieën aan te passen aan individuele omstandigheden. Als resultaat uitblijft ondanks veranderingen in de levensstijl, kan het zinvol zijn om een medische beoordeling en eventuele aanvullende behandelingsopties te overwegen.

Veelgestelde vragen over waarom je niet afvalt (FAQ)

Waarom stopt het gewichtsverlies plotseling?

Er zijn verschillende redenen waarom het gewichtsverlies kan stagneren. Een veelvoorkomende verklaring zijn de metabole aanpassingen van het lichaam, waarbij het energieverbruik afneemt naarmate het lichaamsgewicht daalt. Tegelijkertijd kan de eetlustregulatie worden beïnvloed, wat kan leiden tot meer honger.

Ook veranderingen in lichaamsbeweging, eetgewoonten of stressniveaus kunnen ertoe bijdragen dat het gewichtsverlies na verloop van tijd afvlakt.

Kun je te weinig eten om af te vallen?

Een calorietekort is vereist voor gewichtsverlies, maar als het tekort te groot is of te lang aanhoudt, kan dit negatieve effecten hebben. Het lichaam past zich aan door het energieverbruik te verlagen, onder andere door minder spontane beweging en verlies van spiermassa.

Tegelijkertijd kunnen hongerregulerende hormonen worden beïnvloed, waardoor de eetlust toeneemt en het moeilijker wordt om op de lange termijn een calorietekort aan te houden. Dit kan op zijn beurt het risico op overeten verhogen en het gewichtsverlies minder duurzaam maken.

Hoe weet ik wat het set point van mijn lichaam is?

De term "set point" wordt gebruikt om de neiging van het lichaam te beschrijven om het gewicht binnen een bepaald bereik te reguleren. Het is echter geen exact of vaststaand niveau, maar wordt beïnvloed door factoren als genetica, hormonen, leefstijl en omgeving.

In de praktijk kan het overeenkomen met het gewicht waarop het lichaam de neiging heeft te stabiliseren zonder actieve gewichtsregulatie. Dit kan echter veranderen afhankelijk van levensgewoonten en behandeling.

Welke invloed heeft de overgang op het vermogen om af te vallen?

Tijdens de overgang dalen de oestrogeenspiegels, wat de lichaamssamenstelling kan beïnvloeden door verminderde spiermassa en een grotere neiging tot vetopslag, vooral in de buikstreek. Dit kan bijdragen aan een lager energieverbruik en gewichtsverlies uitdagender maken.

Tegelijkertijd wordt het gewicht ook beïnvloed door factoren als leeftijd, leefstijl en activiteitsniveau, waardoor de veranderingen per persoon kunnen verschillen.

Moet je je hele leven afslankmedicatie gebruiken?

Obesitas wordt beschouwd als een chronische aandoening en voor velen kan een langdurige behandeling noodzakelijk zijn om het gewichtsverlies te behouden. Hoe lang medicamenteuze behandeling nodig is, verschilt echter per persoon en hangt af van de behandelresultaten, de verdraagbaarheid en individuele omstandigheden.

De behandeling moet daarom regelmatig worden geëvalueerd in overleg met de behandelend arts.

Referenties

Hall et al., The Lancet 2011 The Lancet.
Quantification of the effect of energy imbalance on bodyweight.
https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(11)60812-X/fulltext

Sumithran et al., NEJM 2011 New England Journal of Medicine.
Long-Term Persistence of Hormonal Adaptations to Weight Loss.
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1105816

Müller et al., Nature Reviews Endocrinology 2022 Metabolic adaptation to weight loss: implications for the athlete and beyond.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3943438/

Pontzer et al., Current Biology 2016 Current Biology. Constrained Total Energy Expenditure and Metabolic Adaptation.
https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(15)01577-8

Garvey et al., Endocrine Society Guidelines Pharmacological Management of Obesity: Clinical Practice Guideline.
https://www.endocrine.org/clinical-practice-guidelines/pharmacological-management-of-obesity